استدلال عقلى ميگرايند ، زيرا قالب [ 1 ] فنون و مقتضاى طريقهء آنان مبتنى بر آن است . اين است كه فقيهان حنفى بدان سبب كه در نكته‌هاى دقيق فقهى ژرف‌بين بودند و تا جائى كه امكان داشت اين قوانين را از مسائل فقه گردآورى و استنباط ميكردند ، در اصول فقه مهارت و زبردستى خاصى داشتند . ابو زيد دبوسى [ 2 ] يكى از پيشوايان آنان پديد آمد و دربارهء قياس بميزانى وسيع‌تر از همهء دانشمندان ايشان تأليف كرد و مباحث و شروطى را كه در قياس مورد نياز بود كامل كرد و صناعت اصول فقه بكمال يافتن قياس بمرحلهء كمال رسيد و مسائل آن تهذيب و قواعد آن گردآورى و آماده شد و مردم ( عالمان ) بطريقهء متكلمان در اين فن توجه كردند و بهترين تأليفات ايشان در خصوص قياس : « كتاب البرهان » تأليف امام الحرمين و « المستصفى » تأليف غزالى دو تن از اشعريه و همچنين « كتاب العمد [ 3 ] » تأليف عبد الجبار [ 4 ] و شرح آن « المعتمد » تأليف ابو الحسين [ 5 ] بصرى دو تن از معتزله بود . اين كتب چهارگانه قواعد اساسى و اركان اين فن بشمار ميرفت . آنگاه دو تن از بزرگان عاليقدر متأخر علم كلام ، اين كتب چهارگانه را تلخيص كردند كه يكى از آنان امام فخر الدين ابن الخطيب ( فخر رازى ) آنها را در كتاب « المحصول » خلاصه كرد و ديگرى سيف - الدين آمدى كتب مزبور را در تأليف خود بنام « الاحكام » تلخيص نمود و شيوهء آنان در اين فن از نظر تحقيق و استدلال با هم اختلاف داشت ، زيرا ابن الخطيب

--> [ 1 - ) ] از ( پ ) در چاپهاى مصر و بيروت : غالب . [ 2 - ) ] ابو زيد عبد الله عمرو اصلا از مردم دبوسيه « شهرى ميان بخارا و سمرقند » و نخستين كسى است كه بخلاف ( مناظره و جدل ) صورت علمى داد . وى چندين كتاب دربارهء فقه و حكمت الهى تأليف كرد و بسال 430 ه ( 1039 - 1038 م ) در بخارا درگذشت . ( از حاشيهء دسلان ) [ 3 - ) ] بضم ع و م . [ 4 - ) ] قاضى عبد الجبار بن احمد بن عبد الجبار همدانى در اسد آباد همدان متولد شده و داراى چندين تأليف در علم فقه بوده است . تدوين كتابى دربارهء ترجمهء علماى معتزله را نيز به دو نسبت ميدهند . وى بسال 415 ه ( 1025 - 1024 م ) درگذشته است . ( از حاشيهء دسلان ) . [ 5 - ) ] در چاپ پاريس ابو الحسن و در چاپهاى مصر و بيروت ابو الحسين و صورت اخير صحيح است ، زيرا شخصى بدين نام در كشف الظنون نام برده شده است و نام صحيح وى بر حسب تصريح حاجى خليفه ابو الحسين محمد بن على بصريست كه بسال 463 ه ( 1071 - 1070 م ) درگذشته است .